Wat is rehabilitatie?

Rehabilitatie: een breed begrip

Rehabilitatie is een begrip dat afkomstig is uit zowel de Verenigde Staten en Europa. Binnen Europa zijn er ontwikkelingen geweest op het gebied van rehabilitatie. Bij het Amerikaanse model blijkt goed waar het bij rehabilitatie omdraait. Wat rehabilitatie precies is, is niet eenduidig aan te geven omdat er meerdere benaderingen zijn die ieder hun eigen kenmerken hebben. Dus wat rehabilitatie is wordt door de gekozen benadering van rehabilitatie bepaald.

Wat is rehabilitatie?

In het algemeen kan worden gesteld dat er vaagheid is omtrent wat rehabilitatie is. Veel opvattingen ten aanzien van manier van hulpverlenen worden rehabilitatie genoemd. Dit komt het begrip rehabilitatie en rehabilitatie in het algemeen niet ten goede. Er zijn echter wel twee hoofdstromingen, te weten de Amerikaanse en de Engelse.

Algemene definitie van rehabilitatie

Rehabilitatie is een proces waarbij men directe hulpverlening aan de cliënt combineert met begeleiding en beïnvloeding van de omgeving, met als doel de activiteiten en participatie zoveel mogelijk te vergroten en aanwezige capaciteiten zo goed mogelijk te gebruiken in een zo normaal mogelijk sociaal kader.

Rehabilitatie: kenmerken

Er zijn een aantal kenmerken die van toepassing zijn op rehabilitatie. Deze kenmerken zijn de volgende:

1. Rehabilitatie is een proces.

Rehabilitatie is een proces omdat er geen duidelijke eindsituatie is waarnaar gestreefd wordt. Er wordt gewerkt vanuit een ontwikkelingsperspectief waarbij doelen worden gesteld aan de hand van middelen. Er  wordt uitgegaan van het feit dat er wordt gekeken in welke mate de gestelde doelen gerealiseerd kunnen worden met de beschikbare middelen binnen een gestelde periode.

2. Vergroting van de activiteiten en de participatie

Het centrale doel van rehabilitatie is het vergroten van de activiteiten die een cliënt onderneemt en het verhogen van de participatiegraad. Dit betekent in sommige gevallen dat behoud van activiteiten het doel is van rehabilitatie. Het gaat dus altijd om het maximaal haalbare aantal activiteiten en de maximale participatiegraad van de cliënt met behulp van de beschikbare middelen.

3. Maximalisatie van de aanwezige capaciteiten
Uit de nadruk op de maximalisatie van de aanwezige capaciteiten is te concluderen dat rehabilitatie zich niet richt op hulpverlening. De aanwezige capaciteiten worden zo goed mogelijk aangewend om de participatiegraad te verhogen en het aantal activiteiten te vergroten. Bij rehabilitatie bestaat het besef dat de stoornis de participatie en het vergroten van de activiteiten in de weg staat.

4. Zo normaal mogelijk sociaal kader is het streven

In de psychiatrische behandeling wordt uitgegaan van hetzelfde aantal contacten binnen de beschermde cultuur en kaders van de psychiatrische instelling. De consequentie hiervan is dat de identiteit van de opgenomen persoon verloren gaat. Rehabilitatie streeft juist naar normalisatie. Dit wil zeggen dat er niet meer professionele hulpverlening wordt aangeboden dan strict noodzakelijk.

Benaderingen van rehabilitatie

Er zijn meerdere benaderingen van rehabilitatie. Dit zijn de volgende:

  • Ontwikkelingsgerichte rehabilitatie
  • Milieugerichte rehabilitatie

Ontwikkelingsgerichte rehabilitatie

Deze benadering van rehabilitatie is de school van Anthony. Het wordt ook wel de Individueel Rehabilitatiebenadering (IRB) genoemd. De IRB gaat uit van een heldere taakverdeling tussen behandeling (het minimaliseren van ziekte) en rehabilitatie (het maximaliseren van gezondheid).         In deze benadering probeert men samen met de cliënt vast te stellen welke doelen hij wil nastreven inzake wonen, werken, leren of sociale contacten (de diagnostische fase).

Vervolgens wordt vastgesteld welke vaardigheden en hulpbronnen de cliënt nodig heeft om zijn doelen te kunnen verwezenlijken (de planningsfase).  Daarna krijgt de cliënt de gelegenheid om de benodigde vaardigheden op te doen en worden interventies ondernomen om steun vanuit de omgeving te mobiliseren (de interventiefase), Deze drie fasen zullen regelmatig terugkeren, bijvoorbeeld als de woon- of werksituatie van de cliënt verandert.

Overigens kan al snel blijken dat de cliënt geen duidelijk of realistisch doel kan formuleren. Dit getuigt dan van een gebrek aan doelvaardigheid of readiness. De cliënt en zijn rehabilitatiewerker kunnen dan besluiten om eerst aan de doelmatigheid te werken, bijvoorbeeld door alternatieve omgevingen te verkennen of door het activeren van steun vanuit de omgeving.

Kenmerken van ontwikkelingsgerichte rehabilitatie

Deze benadering van rehabilitatie gaat uit van het ondersteunen van de cliënt bij het kiezen, verkrijgen en behouden van zijn doelen waarbij gestreefd wordt naar succes en tevredenheid met zo min mogelijk professionele hulp. Deze opvatting is afgeleid van de missie van de psychiatrische rehabilitatie door het Centre for Psychiatric Rehabilitation van de Universiteit van Boston (Anthony et al). De missie die zij hanteren is de volgende:

“Mensen met psychiatrische beperkingen helpen beter te functioneren zodat ze, met succes en naar tevredenheid, kunnen wonen, werken, leren en hun vrije tijd besteden in de omgeving van hun keuze met zo min mogelijk professionele hulp.”

In essentie komt de benadering dus neer op het samen werken aan het herstelproces van de cliënt waarbij uitgegaan wordt van de wensen en behoeften van de cliënt. Dit word ondermeer bereikt door het aanbieden van cursussen en andere leertrajecten om mensen sterker te maken en ervoor te zorgen dat ze voldoende vaardigheden hebben om zo goed mogelijk te kunnen functioneren in de maatschappij.

Toepassing

Een toepassing van de IRB is begeleid leren en begeleid werken. Bij begeleid leren wordt uitgegaan van het ondersteunen van de student met een functiebeperking bij het leerproces in een opleiding.  Bij begeleid werken wordt uitgegaan van het ondersteunen van het arbeidsproces van de werknemer met een functiebeperking. In het proefschrift van Korevaar wordt ingegaan op de huidige stand van zaken in Nederland omtrent begeleid leren. Hij gaat ook in de problemen die er vanuit de opleiding spelen zoals het gebrek aan bereidheid om rekening te houden met de student met een functiebeperking. (zie ook vragen over begeleid leren en begeleid werken).

Kritiek

De kritiek op de rehabilitatie vanuit IRB is dat er vanuit wordt gegaan dat de samenleving open staat voor mensen met een functiebeperking. Dit is werkelijkheid niet zo aangezien de samenleving, de arbeidsmarkt en het onderwijs in hoge mate stigmatiseren. De haalbaarheid van het streven van de rehabilitatie volgens de IRB is dus discutabel. In dit verband wordt kwartiermaken als betere optie genoemd. (zie vraag over kwartiermaken).

Milieugerichte rehabilitatie

Deze benadering is de Engelse benadering van  rehabilitatie. Het is bedacht door Bennet en Shepherd. De benadering gaat uit van de vraag hoe cliënten, ondanks hun blijvende beperkingen, toch een bevredigend leven kunnen leiden. Er wordt gestreefd naar een hoogwaardig zorgaanbod en naar het vormgeven van meer of minder aangepaste leefomgevingen. Het aanleren van vaardigheden komt binnen deze traditie op de tweede plaats.

In essentie gaat het bij deze benadering dus om het bieden van een therapeutisch milieu of een beschermde woonomgeving. De milieugerichte benadering in de rehabilitatie richt zich op het creëren of handhaven van een plezierig, functioneel en zo genormaliseerd mogelijk leefmilieu. Het milieu kan hierbij beschouwd worden als een prothese die de beperkingen van de cliënt ondervangt en hem bescherming en veiligheid verschaft.

Vanuit deze veilige omgeving kan de cliënt echter ook uitgenodigd worden om nieuwe activiteiten te ondernemen en zich te ontpooien. Met name in de rehabilitatiebenadering van Bennet en Shepherd is veel aandacht voor aangepaste milieus. De aandacht gaat in evenwichtige mate zowel uit naar de individuele cliënt, de groep of het netwerk als wel naar de materiële omstandigheden. De begeleiding richt zich veelal op de interacties van de cliënt en de anderen binnen het leefmilieu. Vanuit de hulpverlener bezien gaat het vooral om de vormgeving van de fysieke en relationele omgeving.

Kenmerken van milieugerichte rehabilitatie

Milieugerichte rehabilitatie is gericht op het zoveel mogelijk vergroten van de activiteiten en participatie van cliënten door begeleiding en beïnvloeding van de omgeving. Het is het begeleiden en beïnvloeden van de directe sociale en fysieke omgeving van de cliënt als ook het beïnvloeden van culturele en maatschappelijke factoren waarbij gestreefd wordt naar succes en tevredenheid in een zo normaal mogelijk sociaal kader.

Het begeleiden en beïnvloeden van de omgeving heeft zowel betrekking op de bij de cliënt betrokken personen als op de directe fysieke omgeving van de cliënt. Met culturele en maatschappelijke factoren worden de omgevingsfactoren in de meest ruime zin bedoeld, zoals heersende waarden en opvattingen alsook wetgeving en financiering.

Kritiek

De kritiek op de milieugerichte rehabilitatie is dat er vanuit wordt gegaan dat de samenleving open staat voor mensen met een functiebeperking. Dit is werkelijkheid niet zo aangezien de samenleving, de arbeidsmarkt en het onderwijs in hoge mate stigmatiseren. De haalbaarheid van het streven van de rehabilitatie volgens deze benadering is dus discutabel. In dit verband wordt kwartiermaken als betere optie genoemd. (zie vraag over kwartiermaken).

Top