Gehallucineerde stemmen bij schizofrenie overstemmen de echte

Een nieuwe ontdekking in de hersenwetenschap onthult dat de stemmen die een schizofreniepatiënt
ervaart de stemmen uit de reële wereld kunnen overschreeuwen – en voorziet in hoop dat mensen met de aandoening hallucinair gepraat kunnen leren te negeren.

Het nieuwe onderzoek knoopt twee lijntjes uit eerder schizofrenie onderzoek aan elkaar. Vele wetenschappers merkten op dat, wanneer patiënten stemmen hallucineren, zenuwcellen in hersengebieden die geacht worden geluiden te verwerken spontaan gaan reageren ongeacht het gegeven dat er geen geluidsgolven zijn om deze activiteit op te starten. Dat is een indicatie voor een hersenoverbelasting.

Maar indien de hersenen van hallucinerende patiënten worden voorzien van stemmen “uit de echte wereld” gaven andere onderzoeken aan dat ze helemaal niet te reageren, in tegenstelling tot gezonde hersenen. De onderzoeken wezen op een verstikking van hersensignalen.

Door alle onderzoeken samen te analyseren kwam de biologische psycholoog Kenneth Hugdahl van de Universiteit van Bergen in Noorwegen tot de ontdekking dat de simultane overstimulering en het verstikken van hersensignalen twee kanten van dezelfde munt  waren. Deze ontdekkingen dragen bij aan het verklaren van waarom schizofrenie patiënten zich terugtrekken in een hallucinatoire wereld. Momenteel wil Hugdahl deze kennis gebruiken om patiënten te helpen deze tendens om te keren.

“Wat zou er gebeuren als men de patiënt kon trainen om zijn aandacht te verschuiven van de  gehallucineerde stemmen naar de echte, in de buitenwereld gemaakte stemmen?” zei Hugdahl.

Het horen van stemmen die er niet zijn
Om te begrijpen hoe een dergelijke training kan werken moeten we Hugdahl’s logica terugvoeren naar het begin. Schizofrenie is ongelooflijk complex, vertelde hij LiveScience. De aandoening wordt gekenmerkt door wanen, hallucinaties, ineenstorting van gedachten processen – maar liefst 35 afzonderlijke symptomen, in elke patiënt in een eigen samenstelling.

Hugdahl en zijn collega’s besloten om te werken aan het begrijpen van slechts één van deze symptomen: hallucinaties, het meest universele teken van schizofrenie (ongeveer 70% tot 80% van schizofrenie patiënten hallucineert). In onderzoek dat gepubliceerd werd in 2009, vroegen de wetenschappers hallucinerende patiënten te luisteren naar geluiden door hoofdtelefoons terwijl ze zich bevonden in een ‘functional Magnetic Resonance Imaging’(fMRI). Dit soort scanner meet stromen van zuurstofrijk bloed naar verschillende hersenregio’s. Meer van deze bloedstromen duiden op meer activiteit in een bepaalde regio.

De hoofdtelefoons speelden twee lettergrepen tegelijkertijd, één in het linkeroor en één in het rechteroor. Het rechteroor hoorde bijvoorbeeld “pa” terwijl het linkeroor “ta” hoorde. De patiënten werd niet verteld dat de tonen verschillend waren, maar ze werden gevraagd verslag te doen van wat ze hoorden.

Gezonde deelnemers geven meestal de lettergreep die in het rechteroor afgespeeld wordt door, omdat de hersenen zijn ontworpen voor snelle transmissie van signalen van het rechteroor naar de linkertemporaalkwab waar stemgeluiden verwerkt worden.

In de afwezigheid van geluiden uit de buitenwereld vertoonden linkertemporaalkwab stemregio’s van schizofreniepatiënten hyperactiviteit, het bewijs van de werkelijk-lijkende stemmen die ze in hun hoofd ervoeren. Hugdahl verwachtte dat het toevoegen van echte-wereld geluid de activiteit van de linkertemporaalkwab alleen maar verder zou vergroten, omdat meer prikkeling gewoonlijk meer activering betekent. Maar dat gebeurde niet.

“We vonden, tot mijn grote verrassing, dat ze geen rechteroor geluiden hoorden op het moment dat ze hallucineerden,” zei hij. “Noch zagen we in de linkertemporaalkwab activering”.

Een hersenparadox
Dit was een paradox. Hoe konden de hersenen op hol raken van niets en toch echte voorbijkomende geluiden als het ware opdoeken? Om uit te zoeken of deze paradox echt bestond groeven Hugdahl en de onderzoekers Kristiina Kompus en Rene Westerhausen (van de Universiteit van Bergen en het eraan gelieerde Haukeland Universitair Ziekenhuis) door eerdere onderzoeken over schizofrenie, om te zien of andere onderzoekers hetzelfde hadden gevonden. Ze vonden 11 studies die vergelijkend hersenonderzoek tussen schizofreniepatiënten en gezonde mensen, al luisterend naar externe geluiden, beschreven, en 12 studies die keken naar de hersenen van hallucinerende schizofrenie deelnemers. Niet één had echter ooit het optelsommetje gemaakt – de hersenen van hallucinerende patiënten onderzoeken terwijl ze luisteren naar externe geluiden, bijvoorbeeld.

De hersenscan resultaten ondersteunden Hugdahl en zijn collega’s’ eerdere resultaten: de paradox lijkt reëel te zijn.

“Het moet overduidelijk zo zijn dat, wanneer hallucinaties plaatsvinden in de hersenen, ze een wisselwerking vertonen met het perceptueel systeem, het systeem dat er bestaat om externe stimuli waar te nemen,” zei Hugdahl.

Hersentraining
Hugdahl en zijn collega’s publiceerden hun resultaten in het oktober 2011 nummer van Neuropsychologia. Momenteel zetten ze het onderzoek voort. Het is mogelijk dat de simultane hyperactivering en het verstommen van de hersensignalen veroorzaakt wordt door twee neurotransmitters, chemische stoffen die betrokken zijn bij het verzenden van signalen in de hersenen. Eén ervan, GABA, is de belangrijkste remmer in het brein; het kalmeert en dempt activering. Een overvloed aan GABA kan  verantwoordelijk zijn voor het gebrek aan respons op echte-wereld stemmen.

Een tweede, glutamaat, zou om te beginnen de oorzaak kunnen zijn van de hallucinaties. Glutamaat is een prikkelende stof die de hersenen in een “bezige” toestand brengt. Nog meer glutamaat op de juiste plek zou de linkertemporaalkwab kunnen overactiveren, en daarmee valse, maar al te reëel klinkende, stemmen in de geest doen ontstaan.

Gefinancierd met 20 miljoen Norweigen Kroner ($3,5 miljoen) uit het European Research Council Advanced Grant zijn de onderzoekers momenteel hersenscans aan het uitvoeren door middel van Magnetic Resonance Spectroscopy, waardoor ze in staat zullen zijn de gehaltes aan GABA en glutamaat in verschillende hersenregio’s van schizofrenie patiënten te meten.

Als de resultaten consistent blijken te zijn, zou dit deuren kunnen openen naar nieuwe farmacotherapie voor schizofrenie symptomen, zei Hugdahl. Inmiddels zijn hij en zijn collega’s iets aan het proberen buiten de grenzen van de farmacologie. Ze willen patiënten trainen in het negeren van de stemmen en te luisteren naar de woorden uit de echte wereld.

Om dit te doen heeft het onderzoeksteam een iPhone app ontwikkeld die precies zo werkt als de aanvankelijke “dubbel-gehoor” experimenten. De schizofrenie patiënten dragen koptelefoons die een verschillend spraakgeluid afspelen in elk oor, net zoals in de eerdere experimenten. Voor zo’n 10 tot 15 minuten, tweemaal per dag, oefenen ze in het negeren van de geluiden aan het dominante rechteroor en melden van de geluiden die ze horen in het zwakkere linkeroor.

Pas twee patiënten zijn deze training tot dusver begonnen, met nog een die begin volgende week zal starten. Minstens 20 tot 30 zullen de training moeten afronden voordat Hugdahl en zijn collega’s kunnen verklaren of de oefeningen patiënten kunnen helpen hun aandacht op concurrerende stemmen af te stemmen. Als het werkt zal het “een grote doorbraak” zijn, zei Hugdahl. De eerste tekenen zijn hoopvol.

“De eerste patiënt die we testten zei iets heel interessants, ze zei dat ze na het gebruiken van enkele weken training het gevoel had dat de stemmen haar niet meer zoveel in de ban hadden als ervoor”, zei Hugdahl. “Ze had het gevoel dat ze nu meer weerstand kon bieden aan de stemmen. Zij was degene die de stemmen kon beheersen, en niet langer andersom. En dat is een hele prestatie.”

Stephanie Pappas, ©LiveScience

Vertaald voor Anoiksis door Peter Heinen, 11-02-2012